Cytologia pozwala sprawdzić, czy w komórkach szyjki macicy pojawiły się nieprawidłowe zmiany. Ma to duże znaczenie, bo rozwijające się zmiany mogą przez długi czas nie dawać żadnych wyraźnych objawów. Od 1 sierpnia 2026 roku w programie profilaktycznym NFZ podstawowym badaniem dla kobiet w wieku 25–64 lat jest test HPV HR wykonywany co 5 lat. Jeśli wynik jest dodatni, z tej samej próbki wykonuje się cytologię płynną LBC. Termin kolejnej kontroli może być jednak krótszy, jeśli wynika to z wcześniejszych wyników lub zaleceń lekarza.

Cytologia przez wiele lat była podstawowym badaniem w profilaktyce raka szyjki macicy. Podczas badania pobiera się komórki z szyjki macicy, a później ocenia je w laboratorium.

Dziś coraz większą rolę odgrywają testy wykrywające HPV wysokiego ryzyka. To ważne, bo utrzymujące się zakażenie określonymi typami HPV jest głównym czynnikiem prowadzącym do rozwoju raka szyjki macicy.

Cytologia nadal jest potrzebna. W aktualnym programie NFZ wykonuje się ją jako badanie uzupełniające po dodatnim wyniku testu HPV HR.

Więcej informacji dotyczących profilaktyki, badań oraz konsultacji ze specjalistami można znaleźć również na doktor.waw.pl.

Kiedy wykonać cytologię?

Termin zależy od sytuacji. Inaczej wygląda rutynowe badanie profilaktyczne, inaczej kontrola po nieprawidłowym wyniku, a jeszcze inaczej diagnostyka zlecona przez lekarza.

Do sierpnia 2026 roku w programie NFZ standardowo wykonywano cytologię przesiewową. Od 1 sierpnia 2026 roku jej miejsce jako badania pierwszego wyboru zajął test HPV HR.

Bezpłatny program profilaktyki raka szyjki macicy obejmuje kobiety w wieku 25–64 lat. Test HPV HR wykonuje się standardowo co 5 lat. Jeśli wynik jest dodatni, z wcześniej pobranego materiału robi się cytologię płynną LBC.

Pięć lat nie jest jednak sztywnym terminem dla każdej kobiety. Kolejna kontrola może zostać wyznaczona wcześniej, np. po 12 albo 36 miesiącach. Zależy to od wyników i zaleceń lekarza.

A co z cytologią wykonywaną prywatnie?

Cytologię nadal można wykonać prywatnie albo z konkretnych wskazań medycznych.

Lekarz może zalecić częstsze kontrole, jeśli wcześniej pojawiły się nieprawidłowe wyniki, zmiany na szyjce macicy, pacjentka przeszła leczenie lub występują inne czynniki zwiększające ryzyko.

Nie warto więc samodzielnie wydłużać przerw między badaniami tylko dlatego, że ogólny program przewiduje 5 lat po prawidłowym wyniku HPV HR.

W którym dniu cyklu najlepiej zrobić cytologię?

Cytologii ani wymazu HPV najlepiej nie wykonywać podczas miesiączki lub innego krwawienia z dróg rodnych.

NFZ zaleca, aby nie pobierać materiału w czasie krwawienia miesiączkowego oraz 4 dni przed i 4 dni po plamieniu lub krwawieniu.

Dobrze wybrany termin pomaga uzyskać próbkę, którą można prawidłowo ocenić.

Przy nieregularnych cyklach albo częstych plamieniach nie warto odkładać badania przez kolejne miesiące. Lepiej ustalić odpowiedni termin z ginekologiem lub położną.

Jak przygotować się do cytologii?

Pobranie materiału trwa krótko, ale warto wcześniej pamiętać o kilku prostych zasadach.

Przed badaniem najlepiej:

• nie wykonywać go podczas krwawienia,
• zrezygnować ze współżycia na około 1–2 dni przed pobraniem materiału,
• przez kilka dni wcześniej nie stosować leków dopochwowych, chyba że lekarz zaleci inaczej,
• nie wykonywać USG przezpochwowego bezpośrednio przed pobraniem.

Jeśli stosujesz leki dopochwowe albo leczysz infekcję intymną, zapytaj lekarza, czy termin badania trzeba przesunąć.

Jak wygląda cytologia?

Badanie wykonuje się na fotelu ginekologicznym. Po założeniu wziernika lekarz, położna lub inna uprawniona osoba pobiera komórki z szyjki macicy za pomocą specjalnej szczoteczki.

Przy klasycznej cytologii pobrany materiał trafia do oceny pod mikroskopem. W cytologii płynnej, czyli LBC, szczoteczkę z komórkami umieszcza się w specjalnym pojemniku z płynem.

W programie NFZ laboratorium najpierw wykonuje test HPV HR. Jeśli wynik jest dodatni, cytologię LBC można zrobić z tej samej próbki. Pacjentka nie musi wtedy wracać wyłącznie po to, aby ponownie pobrać materiał.

Cytologia klasyczna, płynna i test HPV – czym się różnią?

Każde z tych badań sprawdza coś innego.

Badanie	Co wykrywa?	Na czym polega?
Cytologia klasyczna	Nieprawidłowości w komórkach szyjki macicy	Komórki pobiera się szczoteczką i ocenia pod mikroskopem
Cytologia płynna LBC	Nieprawidłowości w komórkach szyjki macicy	Pobrany materiał trafia do pojemnika z płynem i jest przygotowywany do oceny laboratoryjnej
Test HPV HR	Materiał genetyczny typów HPV o wysokim ryzyku onkogennym	Laboratorium analizuje wymaz pobrany z szyjki macicy

Test HPV HR może wykryć zakażenie wysokiego ryzyka jeszcze zanim pojawią się widoczne zmiany w komórkach. Dlatego obecnie jest podstawowym badaniem przesiewowym w programie NFZ.

Dlaczego regularność badań jest tak ważna?

Zmiany na szyjce macicy mogą rozwijać się bez wyraźnych dolegliwości. Właśnie dlatego badania profilaktyczne wykonuje się wtedy, gdy kobieta czuje się dobrze i nie zauważa niczego niepokojącego.

Rak szyjki macicy na początku nie musi dawać charakterystycznych objawów. Jeśli badanie wykonuje się dopiero po pojawieniu się krwawienia, bólu czy innych dolegliwości, nie mówimy już o samym badaniu przesiewowym, ale o diagnostyce objawów.

Regularne kontrole pomagają też uniknąć sytuacji, w której między kolejnymi badaniami mija wiele lat.

Nie chodzi jednak o robienie cytologii jak najczęściej. Odstęp między badaniami powinien wynikać z zastosowanej metody, wcześniejszego wyniku i zaleceń lekarza.

Czy prawidłowa cytologia oznacza, że nie można zachorować?

Nie.

Prawidłowy wynik mówi o komórkach ocenionych w konkretnej próbce i w konkretnym momencie. Nie oznacza, że zmiany nigdy nie pojawią się w przyszłości.

Podobnie jest z ujemnym wynikiem HPV HR. Taki wynik wskazuje na niskie ryzyko związane z aktualną sytuacją i pozwala zaplanować następną kontrolę zgodnie z obowiązującym programem.

Liczy się więc nie jedno badanie wykonane kilka lat temu, ale regularna profilaktyka.

Czy po szczepieniu przeciw HPV nadal trzeba wykonywać badania?

Tak. Szczepienie przeciw HPV zmniejsza ryzyko chorób związanych z wirusem, ale nie zastępuje badań przesiewowych szyjki macicy.

Szczepionki chronią przed wybranymi typami HPV. Nie oznacza to jednak całkowitego wyeliminowania ryzyka pojawienia się zmian na szyjce macicy.

Osoby zaszczepione również powinny zgłaszać się na badania zgodnie z aktualnymi zaleceniami.

Kiedy nie czekać na termin badania profilaktycznego?

Badania przesiewowe są przeznaczone głównie dla osób bez objawów. Jeśli pojawiają się niepokojące dolegliwości, nie warto czekać do kolejnego planowego terminu.

Do ginekologa należy zgłosić się szczególnie wtedy, gdy pojawia się:

• nietypowe krwawienie z dróg rodnych,
• krwawienie po stosunku,
• krwawienie po menopauzie,
• powtarzające się nietypowe upławy,
• niewyjaśniony ból w obrębie miednicy,
• inny nowy lub utrzymujący się objaw ze strony narządu rodnego.

Takie objawy nie oznaczają od razu raka szyjki macicy. Mogą mieć wiele innych przyczyn. Wymagają jednak oceny przez lekarza, zamiast czekania na kolejne rutynowe badanie.

Nieprawidłowy wynik cytologii – czy oznacza raka?

Nie. Nieprawidłowy wynik cytologii nie oznacza automatycznie nowotworu.

Może wskazywać na różne zmiany w komórkach, które trzeba dalej obserwować lub sprawdzić. Dalsze postępowanie zależy od rodzaju zmian, wyniku HPV i wcześniejszej historii badań.

W programie NFZ po dodatnim wyniku HPV HR wykonywana jest cytologia płynna. Jeśli pokaże ona określone zmiany dysplastyczne, lekarz może skierować pacjentkę m.in. na kolposkopię, a jeśli będzie taka potrzeba, także na pobranie materiału do badania histopatologicznego.

Dlatego samego wyniku nie warto interpretować bez jego dokładnego opisu i zaleceń lekarza.

Najważniejsze wnioski

• Cytologia wykrywa nieprawidłowe zmiany w komórkach szyjki macicy.
• Od 1 sierpnia 2026 roku podstawowym badaniem w programie profilaktyki raka szyjki macicy NFZ jest test HPV HR.
• Program obejmuje kobiety w wieku 25–64 lat.
• Przy prawidłowym wyniku test HPV HR wykonuje się standardowo co 5 lat, ale lekarz może zalecić wcześniejszą kontrolę.
• Przy dodatnim wyniku HPV HR z tej samej próbki można wykonać cytologię płynną LBC.
• Badania nie powinno się wykonywać podczas krwawienia miesiączkowego.
• Prawidłowy wynik nie oznacza, że można zrezygnować z dalszej profilaktyki.
• Nieprawidłowa cytologia nie oznacza automatycznie raka.
• Krwawienie po stosunku, krwawienie po menopauzie i inne nietypowe objawy wymagają konsultacji ginekologicznej niezależnie od terminu kolejnego badania.

FAQ

Co ile robić cytologię?

Nie ma jednego terminu odpowiedniego dla każdej osoby. Od 1 sierpnia 2026 roku w programie NFZ dla kobiet w wieku 25–64 lat podstawowym badaniem jest test HPV HR, wykonywany standardowo co 5 lat. Przy dodatnim wyniku robi się cytologię płynną. Jeśli wcześniejsze wyniki wymagają częstszych kontroli, lekarz może ustalić inny harmonogram.

Czy można zrobić cytologię podczas okresu?

Nie jest to zalecane. Krew może utrudnić prawidłową ocenę materiału. NFZ zaleca, aby nie wykonywać pobrania podczas miesiączki ani w okresie 4 dni przed i 4 dni po plamieniu lub krwawieniu.

Czy przed cytologią można współżyć?

Najlepiej zrezygnować ze współżycia na około 1–2 dni przed pobraniem materiału. Dzięki temu próbka może być łatwiejsza do prawidłowej oceny.

Czy cytologia boli?

Pobranie trwa krótko. Może pojawić się lekki dyskomfort albo uczucie ucisku związane z założeniem wziernika, ale badanie zwykle nie powinno powodować silnego bólu. Jeśli boli, warto od razu powiedzieć o tym osobie wykonującej badanie.

Czy dodatni wynik HPV oznacza raka?

Nie. Dodatni wynik HPV HR oznacza wykrycie wirusa wysokiego ryzyka onkogennego, a nie rozpoznanie nowotworu. W programie NFZ z tej samej próbki wykonuje się wtedy cytologię płynną, a dalsze postępowanie zależy od jej wyniku.

Czy szczepienie przeciw HPV zwalnia z cytologii i badań przesiewowych?

Nie. Szczepienie zmniejsza ryzyko chorób związanych z HPV, ale nie zastępuje regularnych badań profilaktycznych szyjki macicy.